Những vướng mắc và một số kiến nghị nâng cao chất lượng công tác thi hành án hình sự.

Thi hành án hình sự là một hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước nhằm đưa các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án ra thi hành trên thực tế. Thi hành án hình sự là giai đoạn cuối cùng trong các hoạt động tố tụng của các cơ quan thực thi pháp luật, trong đó buộc người bị xử phạt tù phải chấp hành hình phạt mà Toà án đã quyết định. Một bản án, quyết định của Toà án có được thi hành  nghiêm chỉnh hay không là tuỳ thuộc chủ yếu vào giai đoạn này. Nếu người chấp hành án không tự nguyện chấp hành án hoặc bỏ trốn thì việc kết tội họ chỉ mãi là trên văn bản, còn nếu họ tự nguyện nghiêm chỉnh chấp hành đã thể hiện trật tự kỷ cương xã hội và quyền lực Nhà nước được tôn trọng. Thực tế hiện nay có nhiều bản án, quyết định hình sự có hiệu lực pháp luật khi đưa ra thi hành vẫn chưa được thi hành bởi nhiều nguyên nhân, có nguyên nhân xuất phát từ phía người chấp hành án, có nguyên nhân xuất phát từ phía các cơ quan thi hành pháp luật và cũng có nguyên nhân bắt nguồn từ các quy định của pháp luật đã làm cho hiệu lực quản lý của Nhà nước bằng pháp luật bị giám sút. Trước thực trạng đó đặt ra một câu hỏi làm gì để nâng cao chất lượng công tác thi hành án hình sự, làm gì để các bản án, quyết định hình sự của Toà án có hiệu lực pháp luật phải được đưa ra thi hành trên thực tế triệt để, đó đang trở thành vấn đề đáng lo ngại của các cơ quan thực thi pháp luật nói riêng và là mối quan tâm của xã hội nói chung. Là một người trực tiếp làm công tác thi hành án hình sự, Thiết nghĩ cần có một số giải pháp sau:

1/ Cần sửa đổi khoản 2 điều 60 bộ luật hình sự theo hướng mở rộng diện cơ quan, tổ chức có trách nhiệm giám sát, giáo dục bị án bị xử phạt tù nhưng cho hưởng án treo:
Bản án của Toà án nhân dân(TAND) thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông tuyên xử phạt bị cáo Thái Duy H, sinh năm 1990, nơi đăng ký nhân khẩu thường trú: Thôn Đại Phong, xã Phong Thuỷ, huyện Lệ Thuỷ, tỉnh Quảng Bình; chỗở hiện nay(tạm trú): Số 35, kiệt 19, phường Nghĩa Trung, thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông  06 tháng tù nhưng cho hưởng án treo, thời gian thử thách là 12 tháng, giao bị cáo Thái Duy H cho UBND xã Phong Thuỷ, huyện Lệ Thuỷ, tỉnh Quảng Bình giám sát, giáo dục trong thời gian thử thách. Bản án trên có hiệu lực pháp luật, TAND thị xã Gia Nghĩa ra quyết định uỷ thác thi hành án cho TAND huyện Lệ Thuỷ ra quyết định thi hành án. Sau khi nhận được quyết định uỷ thác thi hành án, TAND huyện Lệ Thuỷ ra quyết định thi hành án và gửi cơ quan Công an cùng cấp tổ chức thi hành án, nhưng qua xác minh tại chính quyền địa phương xã Phong Thuỷ cho thấy hiện bị án Thái Duy H không có mặt tại địa phương, đi làm ăn xa nên cơ quan Công an không phối hợp cùng chính quyền địa phương tổ chức thi hành án được. Qua dẫn chứng trên cho thấy việc TAND thị xã Gia Nghĩa giao cho UBND xã Phong Thuỷ, huyện Lệ Thuỷ giám sát giáo dục bị án Thái Duy H trong thời gian thử thách là đúng quy định của pháp luật vì khoản 2 điều 60 Bộ luật hình sự quy định “Trong thời gian thử thách, Toà án giao người được hưởng án treo cho cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc hoặc chính quyền địa phương nơi người đó thường trú để giám sát và giáo dục.”. Vậy nơi thường trú là gì? Theo Điều 12 luật cư trú thì “Nơi thường trú là nơi công dân sinh sống thường xuyên, ổn định, không có thời hạn tại một chỗ ở nhất định và đã đăng ký thường trú”. Tuy nhiên, thực tế không phải lúc nào người bị kết án cũng có mặt tại nơi thường trú để chấp hành án, có nhiều trường hợp đã đăng ký thường trú ở một địa phương nhưng lại không sinh sống thường xuyên, ổn định, không có thời hạn tại một chỗ nhất định ở địa phương đó(trong dẫn chứng ở trên Thái Duy H đăng ký thường trú tại xã Phong Thuỷ, Lệ Thuỷ nhưng H lại sinh sống thường xuyên và làm việc ở Phường Nghĩa Trung, thị xã Gia Nghĩa). Chính vì họ không có mặt tại nơi thường trú nên dẫn đến việc giám sát, giáo dục của cơ quan có trách nhiệm không thực hiện được. Quy định của khoản 2 điều 60 Bộ luật hình sự đã không còn hợp lý, tạo nên những khó khăn nhất định trong thi hành bản án, quyết định hình sự, thiết nghĩ khoản 2 điều 60 Bộ luật hình sự nên sửa đổi theo hướng “Trong thời gian thử thách, Toà án giao người được hưởng án treo cho cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc hoặc chính quyền địa phương nơi người đó cư trú để giám sát và giáo dục.” Việc sửa đổi này sẽ tạo nên sự linh hoạt cho cơ quan Toà án trong việc giao bị cáo cho cơ quan, tổ chức giám sát, giáo dục; có thể giao cho chính quyền địa phương nơi bị cáo thường trú và cũng có thể giao bị cáo cho chính quyền địa phương nơi bị cáo tạm trú thực hiện việc giám sát, giáo dục. Ngoài ra việc sửa đổi này cũng phù hợp với Luật cư trú “ Nơi cư trú của công dân là chỗ ở hợp pháp mà người đó thường xuyên sinh sống. Nơi cư trú của công dân là nơi thường trú hoặc nơi tạm trú”.
2/ Quy định chặt chẽ hơn về điều kiện được áp dụng biện pháp ngăn chặn cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh và đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để đảm bảo cũng như hạn chế việc áp dụng các biện pháp này:
Pháp luật quy định khi bị can, bị cáo có nơi cư trú rõ ràng nhằm đảm bảo sự có mặt của họ theo giấy triệu tập của các cơ quan tiến hành tố tụng hoặc căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và nhân thân hoặc tình trạng tài sản của bị can, bị cáo, mà Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án có thể quyết định cho họ được áp dụng biện pháp ngăn chặn cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh hoặc đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để đảm bảo. Tuy nhiên các quy định của pháp luật đã tạo “kẻ hở” cho các bị cáo cố tình chây y, không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ chấp hành án án thậm chí trốn tránh việc chấp hành án, gây ra trở ngại rất lớn cho các cơ quan thực thi pháp luật, làm giảm hiệu lực của bản án, quyết định hình sự, mất thời gian, tiền của Nhà nước, ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng công tác thi hành án hình sự.
Ngày 20/4/2010 Trần Đăng A, trú tại xã X, huyện P, tỉnh S có hành vi trộm cắp tài sản bị Công an huyện P, tỉnh S ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, quyết định khởi tố được Viện kiểm sát nhân dân huyện P phê chuẩn. Xét thấy bị can A có nơi cư trú rõ ràng nên Cơ quan điều tra huyện P  áp dụng biện pháp ngăn chặn cấm đi khỏi nơi cư trú đối với bị can P đồng thời giao UBND xã X huyện P có trách nhiệm quản lý bị can A trong thời gian áp dụng biện pháp ngăn chặn. Tại phiên toà ngày 15/7/2011 bị cáo A có mặt theo giấy triệu tập của Toà án huyện P, kết thúc phiên xét xử, HĐXX tuyên phạt bị cáo A 06 tháng tù. Ngày 16/8/2011 bản án có hiệu lực pháp luật, TAND huyện P ra quyết định thi hành án hình phạt tù đối với người bị xử phạt tù đang tại ngoại gửi bị án A và Công an huyện P để thi hành. Hết thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được quyết định thi hành án bị án A không tự nguyện đến thi hành án. Qua xác minh tại chính quyền địa phương xã X cho thấy bị án A đã trốn đi khỏi địa phương nên Công an huyện P ra quyết định truy nã đối với bị án Q.
Qua vụ việc trên chúng ta thấy rằng Luật chỉ quy định khi thấy bị can, bị cáo có nơi cư trú rõ ràng thì có thể áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú chứ không quy định xem xét kỷ về nhân thân của người phạm tội, tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm mà bị cáo gây ra. Thực tế cho thấy đa phần các bị can, bị cáo bị áp dụng biện pháp ngăn chặn này chấp hành rất tốt giấy triệu tập của các cơ quan tiến hành tố tụng cho đến khi mở phiên toà, còn sau khi kết thức phiên toà, biết mình phải chấp hành hình phạt tù giam thì hầu như các bị cáo không tự nguyện chấp hành án và trốn thi hành án bằng cách trốn đi khỏi địa phương. Một nguyên nhân khác làm giảm chất lượng công tác thi hành hình sự đáng quan tâm nữa đó là trong một số trường hợp lợi dụng sự quen biết, cả nể nhau trong công việc để rồi các cơ quan thực thi pháp luật áp dụng các biện pháp ngăn chặn mà không hề quan tâm đến điều kiện để được áp dụng các biện pháp này, vô hình dung các cơ quan này đã tự làm khó mình trong giai đoạn thi hành án khi bị án bỏ trốn.
Để đảm bảo nguyên tắc mọi bản án, quyết định hình sự có hiệu lực phải được các cá nhân, tổ chức liên quan tôn trọng, thực hiện. Thiết nghĩ pháp luật nên quy định chặt chẽ hơn điều kiện được áp dụng các biện pháp ngăn chặn cũng như hạn chế việc áp dụng các biện pháp này, cụ thể: Đối với biện pháp ngăn chặn cấm đi khỏi nơi cư trú, ngoài việc xem xét về nơi cư trú của người phạm tội thì cần thêm điều kiện về nhân thân của bị can, bị cáo cũng như tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội do bị can, bị cáo gây ra. Bên cạnh đó pháp luật nên quy định mở rộng theo hướng “Khi thấy cần tạm giam bị cáo để đảm bảo cho việc thi hành án” thì Hội đồng xét xử có quyền ra quyết định bắt tạm giam bị cáo ngay tại phiên toà, chứ không nên quy định cứng nhắc phải có điều kiện bị cáo có dấu hiệu bỏ trốn hoặc phạm tội mới thì Hội đồng xét xử mới ra quyết định bắt tạm giam.
Trên là những vướng mắc trong công tác thi hành án hình sự cũng như một số kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng công tác này mà chúng tôi xin nêu ra, rất mong ý kiến trao đổi của bạn đọc.
Theo Tòa án